‌آموزش علوم اجتماعی راهنمایی

در ایران به علت کمی بارندگی،رودهای دائمی پرآب نیستند و گذشته از این چون بیشتر رودخانه های ایران از مناطق کوهستانی عبور می کنند ، قابل کشتیرانی نیستند . تنها رود قابل کشتیرانی قسمت سفلای رودخانه کارون است . در زیر بعضی از رودخانه های ایران می پردازیم .

الف) رودخانه های حوزه دریای خزر : این رودخانه ها بیشتر از دامنه های شمال کوههای البرز سرچشمه می گیرند و به علت فاصله کمی که البرز با دریا دارد ، طول این رودخانه ( به استثنای رودهایی که از طرف مغرب یا مشرق به دریا می ریزند )زیاد نیست .

1-     رود ارس : رودخانه ارس قریب هشتصد کیلومتر طول دارد . سرچشمه آن کوههای هزار برکه (قالیقلای) ترکیه است . که تا محل قره دونی مرز ایران با آذربایجان ، ارمنستان می باشد . رود ارس دارای شبعاتی مانند ماکو و رودهای خوی و مرند است . اکنون رود ارس به عنوان مرز میان سه کشور ایران ، ارمنستان و آذربایجان است . با عبور از جاده ساحلی که از جلفا تا آستارا در کنار رود ارس قرار دارد . بهتر می یتوان نقش و اهمیت این رودخانه را در اقتصاد در و معیشت مردمان این منطقه شناخت .

2-     سفیدرود: سفیدرود (قزل اوزن) نام یونانی باستانی آن آماردوس و در مأخذ اسلامی نهرالابیض است . مغولها به سرچشمه این رود که از کردستان سرچشمه می گیرد به خاطر رنگ قرمز آن اولان موران (رودخانه سرخ) می گفتند . در قرون وسطی نام سفیدرود به همین رود گفته می شد ولی بعدها این نام به قسمتی از آن که بین منجیل و دریای خزر است اختصاص یافت . سفیدرود از کوههای چهل چشمه کردستان سرچشمه می گیرد . شعبات مهم آن عبارتند از : قرانقو و میانه و هشترود و زنجان رود و رودهای شال و گدیو که از منطقه خلخال به آن می ریزد که قبل از رسیدن به تنگه منجیل ، شاهرود که از طالقان سرچشمه می گیرد به سفیدر.د می پیوندد و سرانجام به دریای خزر می ریزد .

3-     رود چالوس : رود چالوس قریب هشتاد کیلومتر طول دارد و ز کوههی طالقان و کندوان سرچشمه می گیرد که با شعبات خود به نامهای زانوس و میخسار پس از گذشتن از تنگه ها باریک به دریای خزر می ریزد .

4-     رود هراز : رود هراز از دره لار در شمال دماوند سرچشمه می گیرد . مهمترین شعبه آن رود نور است که در محل کیالوبند به آن پیوسته و پس از عبور از شهر آمل در بابلسر به دریا می ریزد . طول این رودخانه قریب یکصد و پنجاه کیلومتر است .

5-   رود بابل : رود بابلقریب هفتادو هشت کیلومتر طول دارد . سرچشمه آن سوادکوه می باشد که پس از گذشتن از مغرب بابل در بابلسر به دریای خزر می ریزد .

6-     رود تجن :رود تجن از حوالی رودبار ، هزارجریب سرچشمه گرفته . دارای یکصدوبیست کیلومتر طول دارد و پس از عبور از مشرق ساری به دریای خزر می ریزد .

7-     رود گرگان : رود گرگان از کوههای الاداغ سرچشمه گرفته و قریب سیصدکیلومتر طول دارد . نام این رودخانه در مأخذ اسلامی به نام رود طیفوری و آب جرجان ضبط شده است . این رود به خلیج فارس می ریزد .

8-     رود اترک : رود اترک از کوههای هزارمسجد سرچشمه گرفته و به خلیج حسین قلی واقع در جنوب شرقی دریای خزر به دریا می ریزد . طول این رود در حدود پانصد کیلومتر می باشد . رود اترک مرز میان ایران با ترکمنستان را تشکیل می دهد .

ب) رودهای حوزه خلیج فارس ، مهمترین رودهای گروه خلیج فارس عبارتند از :

1- رود گاهاساب : سرچشمه رود گاهاساب کوههای چهل نابالغان نهاوند است و شعبات عمده آن رود ماهیدشت و قره سو و دینور است که در خاک کرمانشاه به به رود گاهاساب می ریزد . از سیروان به بعد به نام سسمره خوانده می شود . مهمترین شعبه آن در لرستان کشکان رود است . از نقطه معروف پای پل به بعد رود سیمره به نام کرخه که نام باستانی آن خوآپ سس است نامیده می شود که توسط سد کرخه قسمت غربی جلگه خوزستان ابیاری می شود . مازد کرخه از راه باتلاقهای مرز ایران و عراق به رود دجله می پیوندد .

2- رود کارون : رود کارون با هشتصدکیلومتر طول با شعبات خود طویل ترین رود ایران است و تنها رودی است که در آن کشتیرنی می شود . سرچشمه اصلی آن زردکوه بختیاری است . مهمترین شعبه کارون آب دزفول است که در محل بندقیر به کارون می پیوندد . کارون بعد از اهواز دو شاخه می شود یکی به نام بهمن شیر خلیج فارس می ریزد و دیگری به نام کارون در کنار خرمشهر به شط العرب می پیوندد . نام کارون از کوهرنگ گرفته شده است .

3- رودخانه جراحی :رودخانه جراحی از کوههای مشرق خوزستان سرچشمه می گیرد و دارای دو شعبه است یکی به نام آب زلال و دیگری مارون رود که در محلی موسوم به کلات به هم متصل شده جراحی نامیده می شود و پس از عبور از باتلاق دورق دو شاخه شده یکی موسوم به شادکان به کارون می پیوندد و دیگری به نام جراحی به خورموسی می ریزد .

4- رود زهره یا هندیجان : رود زهره از کهگیلویه سرچشمه می گیرد و شعبات معروف آن عبارتند از آب شیرین یا خیرآباد و آب شور یا شورستان و شعبه اخیر پس از عبور از هندیجان به خلیج فارس می ریزد .

5- رود دالکی : رود دالکی از کوههای مجاور دشت اژرن سرچشمه گرفته و دارای دو شعبه است . یکی به اسم دالکی و دیگری به نام شاپور که در کولان به هم پیوسته و پس ازعبور ازروحله به خلیج فارس می ریزد.

6- رود مند : رود مند از کوههای شمل غربی شیراز سرچشمه گرفته . دارای چند شعبه است و از شمال محلی به نام زیارت عبور کرده به خلیج فارس می ریزد.

7- رود شور : از کوههای داراب سرچشمه گرفته در شمال تنگه هرمز به خلیج فارس می ریزد .

رودهایی که سرچشمه آنها در ایران است و مصب آنها در خلیج فارس و بالعکس :

1-  هیرمند : هیرمند از کوه بابا در خاک افغانستان سرچشمه گرفته و قریب 1100 کیلومتر طول دارد . پس از آبیاری جلگه سیستان به هامون می ریزد .

2-  هریرود : هریرود از دامنه جنوبی کوه بابا در خاک افغانستان سرچشمه گرفته و پس از آبیاری هرات به سوی شمال روان و قسمتی ازمرز ایران و افغانستان را تشکیل می دهد . قسمت سفلای آن که تجن نام دارد به ریگزار خوارزم می رود .

رودخانه هایی که سرچشمه آنها ایران و مصب آنها در خارج از ایران است :

1-  رودخانه دیاله : رودخانه دیاله از نواحی کرمانشاه و کردستان سرچشمه گرفته و در جنوب شرقی بغدد به دجله می ریزد . قسمتی از آن در خاک ایران است ، سیروان نام دارد .

2-  زاب صغیر : رود زاب در شمال غربی ایران از پیوستن رودهای کوچکی که از ارتفاعات جنوب دریاچه ارومیه و ناحیه اورامان سرچشمه می گیرد ، تشکیل می شود . این رود هم وارد خاک عراق شده و به دجله می پیوندد.

منبع : کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران تألیف : دکتر عزیزالله بیات

شناخت عوامل هیدرولوژیکی (دریاچه ها)

دریاچه ارومیه :

دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران در مرکز به جز آذربایجان به ارتفاع 1200متر از سطح دریا قرار دارد . طول آن 140 کیلومتر و عریض ترین جای آن 40 کیلومتر است و مساحتش حدود 6 هزار کیلومتر مربع است . البته به علت تغییر سطح آب مساحتش در فصول مختلف فرق می کند . بناد مهم آن عبارتنداز : بندر شرفخانه در شمال شرقی و گلمانخانه در مغرب و حیدرآباد در جنوب . آب آن بسیار شور و تلخ و املاح آن 23% است که به علت زیادی املاح هیچ نوع حانوری در آن زندگی نمی کند . در مشرق آن شبه جزیره ای موسوم به شاهی به طول هشت کیلومتر و عرض سه کیلومتر واقع شده است که در مواقع ارتفاع آب دریاچه به شکل جزیره در آمده و از خشکی جدا می شود . استرابون این دریاچه را زاپاتا نامیده که بعضی آن را کاپاوتا (کبود) دانسته اند . بطلمیوس آن را مارگیانه خوانده است . در زند اوستا آن را چیچستا ذکر کرده که لفظ چیچست در شاهنامه آمده و تا زمان حمدالله مستوفی نیز معمول بوده است . بنا به گفته حمدالله مستوفی هنگامی که سطح آب پایین می رود جزیره آن به صورت شبه جزیره در می آید که در آن قلعه بزرگی است که بر بالای کوهی که قبر هلاکو و سایر سرداران مغول در آنجاست .

رودهایی که از اطراف وارد این دریاچه می شوند :

1-    تلخه رود (آجی چای) ؛ تلخه رود دارای 160 کیلومتر طول دارد که از کوههای سبلان سرچشمه گرفته از شمال تبریز گذشته به دریاچه می ریزد .

2-    صافی رود : صافی رود از سهند سرچشمه گرفته ، طول این رود 120 کیلومتر است و پس از آبیاری مرغه به دریاچه می رید .

3-    زرینه رود (چغتوچای): زرینه رود از چل چشمه کردستان سرچشمه می گیرد . طول 240 کیلومتر است و پس از عبور از سقز ولیلان رود به آن می پیوندد . سپس میاندوآب را مشروب کرده با دلتای وسیعی از سمت جنوب به دریاچه ی ریزد .

4-    سیمینه رود (تاتائو) : سیمینه رود از کوههای سقز و بانه سرچشمه گرفته پس ازگذشتن از مهاباد به دریاچه می ریزد . در قسمت شمالی ناحیه وااقع میان زرینه رود و سیمینه رود را میاندوآب نامیده اند التبته رودهای قادررود و باراندوزرود و نازلورود و شهریرود که همه از کوههای مرزی ایران و ترکیه سرچشمه می گسرند نیز وارد  این دریاچهمی شوند .

دریاچه قم : دریاچه قم یا دریاچه ساوه یا دریاچه حوض سلطان به طول 80 کیلومتر و عرض 30 کیلومتر در گودال و پست ترین قسمت دشت تهران و قم و ساوه قرار دارد .آب آن به علت هوای متغیر  بحد مرکزی  و دستخوش دگرگونی است . به همین علت سطح آب دریاچه کم و زیاد می شود و کمترین وسعت آن 2400 کیلومتر مربع است . در حقیقت در این حوزه 3 دریاچه وجود دارد . یعنی دریای نمک یا کویر میسله و دو دریاچه کوچکتر که به وسیله باریکه ای از خشکی از یکدیگر جدا شده اند . آبهای قره چای  و رود شور به کویر میسله می ریزد . عده ای معتقدند که این دریاچه با منحرف کردن مسیر رود شور توسط امین سلطان صداعظم وقت ناصرالدین شاه به وجود آمده است . دریاچه قم دارای آب شور و تلخ است و سواحل آن غالباً با تلاقی و تا مسافت 20 کیلومتر  پوشیده از رسوب نمک است .

مهترین رودهایی که  وارد این دریاچه می شود عبارتند از :

1-    زرین سو : زرین سو دارای چندین شعبه است که از نواحی سربند و کوههای شاه زند و کوههای خوانسار و گلپایگان سرچشمه می گیرد . پس از دریافت سعبات  نامبرده با دو شخه به دریاچه می ریزد .

2-    ابهر رود (رود شور): ابهر رود از کوههای سلطانیه سرچشمه گرفته و پس از آبیاری ابهر و قزوین به رود کرج پیوسته و باتلاقهای شمالی دریاچه می ریزد .

3-    رود کرج : رود کرج از دامنه های شمالی کلون بستک سرچشمه می گیرد و شعبه ای از شهرستانک به آن می پیوندد و پس از مشروب کردن اراضی کرج و شهریار مازاد آن وارد دریاچه قم می شود . قسمتی از آب رودخانه کرج به مصرف ساکنین تهران می رسد . در 603 کیلومتری تهران سد امیرکبیر بر روی آن بسته و مورد بهره برداری قرار گرفته است .

4-    جاجرود : جاجرود دارای دو شعبه است . شعبه اصلی آن از دره خرسنگ در دامنه کلون بستک سرچشمه می گیرد و از نواحی رود بارقصران می گذرد و چندین شاخه دارد . شمشک و قشم و اوشان و لتیان و دماوند در کنار همین شاخه قرار دارد . شاخه فرعی آن به نام دماوند در محل یوردشاه به شاخه اصلی می پیوندد و سپس از دروازه  گذشته به پارچین می رسد . در همین محل نهرهایی زا آن جدا شده به هر یک از نواحی ورامین رفته و به صرف کشاورزی می رسد . جاجرود از جهت تأمین آب آشامیدنی و زراعتی حائز اهمیت است .ساختمان سد لتیان بر روی آن به همین منظور بسته شده است .

5-    حبله رود : حبله رود از غرب فیروزکوه سرچشمه گرفته پس از آبیاری دهکده های خوار و گرمسار از ایوانکی گذشته وارد باتلاقهای غربی دریاچه می شود .

دریاچه نیریز یا بختگان : دریاچه بختگان در 50 کیلومتری مشرق شیراز قرار گرفته است .

طول آن قریب یکصد کیلومتر و عرضش سی کیلومتر است . عمق آن کم است و آبش بسیار شور است.

حوزه گاوخونی یا گاوخانی :

مرداب گاوخانی در جنوب شرقی اصفهان واقع شده است . وسعت آن در بهار به واطه طغیان زاینده رود زیاد می شود و تا 30 کیلومتر مربع می رسد . و به صورت دریاچه درمی آید . از قدیم آلایام محل مناسبی جهت شکار بوده و گویند بهرام گور در پی شکار گورخر در آن فرو رفته است .

مهمترین رودکی که به این باتلاق می ریزد زاینده رود است که سرچشمه آن زردکوه بختیاری است و طول آن 160 کیلومتر و فاصله آن از اصفهان تا باتلاق 140 کیلومتر است . بنا به عقیده جغرافی دانهای عربی نویس و فارس نویس قرون وسطی  زاینده رود تا قریب 60 کیلومتر از محلی که ناپدید می شود در مجرای زیرزمینی جریان دارد . زاینده رود از حیث استفاده آبیاری یکی از مهمترین رودهای مرکزی ایران به شمار می رود . به روی زاینده رود پل های مهم و معروفی بسته اند که مهمترین آن پل الله وردی خان و پل خاجو است . توزیع آب زاینده رود بر طبق تومار شیخ بهایی صورت می گیرد که در زمان سلطنت شاه طهماسب اول صفوی این سند به وسیله شیخ بهایی تنظیم شده و برای اجرا توسط شاه طهماسب صورت گردیده .

حوزه باتلاق جاجموریان : جاجموریان (جزموریان)  در جنوب کوه شاهسواران کرمان واقع شده . اراضی اطرفش لجن زار و باتلاق است . مهمترین رودکی که وارد آن می شود هلیل رود و رود بمپور است که هلیل رود از کوههای کرمان سرچشمه و پس از آبیاری جیرفت وارد جاجموریان می شود و رود بمپور که از مشرق بلوچستان سرچشمه گرفته و از سمت مشرق وارد جاجموریان می شود .

دریاچه پریشان :

دریاچه پریشان دریاچه ای به طول 8 و عرش 3 کیلومتر بین دهستان خامور و کازرون دارای آبی شیرین ولی ناگوار است . این دریاچه به وسیله آب چشمه های  خامور و آبگینه تشکیل شده است .

دریاچه بهارلو

دریاچه بهارلو در 18 کیلومتری شهرستان شیراز واقع شده . در بهار طول آن در حدود 50 کیلومتر و عرض آن قریب به  12 کیلومتر است . آب آن فوق العاده شور و یک چهارم آن را املاح مختلف تشکیل می دهد .

رودخانه قره باغ که از کوههای قبله سرچشمه می گیرد پس از مشروب نمودن قره باغ به این دریاچه می ریزد .

منبع : کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران تألیف : دکتر عزیزالله بیات